İstanbul’da Marmaray ve Metro aktarma merkezi için 2004’te başlayan Yenikapı kazılarında beklenen şey eski İstanbul’a ait birkaç arkeolojik kalıntıydı. Fakat toprağın altından Konstantinopolis’in kayıp Theodosius Limanı çıktı. Ardından bir gemi, bir tane daha, bir tane daha… Kazılar tamamlandığında aynı alanda MS 5. ile 11. yüzyıllar arasına tarihlenen 37 gemi ve tekne batığı ortaya çıkarılmıştı. Bu topluluk, tek bir kazı alanında bulunan dünyanın bilinen en büyük Orta Çağ gemi koleksiyonlarından biri haline geldi. (1) (2)
Videoda Kullanılan Kaynaklar, Belgeler ve Görseller
Her şey bir ulaşım projesiyle başladı
2004 yılında İstanbul’da Marmaray ve Metro projelerinin Yenikapı bağlantısı için büyük bir inşaat çalışması başladı.
Fakat İstanbul gibi binlerce yıllık bir şehirde:
kazmayı toprağa vurmak hiçbir zaman sadece inşaat yapmak değildir.
İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü gözetimindeki kurtarma kazıları kısa süre içinde olağanüstü buluntular vermeye başladı.
Toprağın altında eski bir limanın izleri ortaya çıkıyordu.
Bu liman:
Konstantinopolis’in Theodosius Limanı’ydı.
Kazılar 2004’ten 2013’e kadar yaklaşık dokuz yıl sürdü. (1) (3)
Sonra ilk gemi çıktı
Liman dolgusu içerisinde ahşap gemi kalıntıları görülmeye başladı.
İlk başta birkaç tekne bulunmuş olabileceği düşünülebilirdi.
Ama kazı ilerledikçe sayı sürekli arttı.
Sonunda:
37 ayrı gemi ve tekne kalıntısı
tespit edildi. (1)
Üstelik bunlar aynı dönemde batmış tekneler değildi.
Batıklar yaklaşık:
MS 5. yüzyıldan 11. yüzyıla
kadar uzanan yaklaşık altı yüzyıllık zaman aralığına yayılıyordu. (1) (2)
Yani arkeologların karşısında tek bir deniz kazası değil:
Konstantinopolis denizciliğinin yüzlerce yıllık arşivi
vardı.
37 gemi nasıl aynı yerde battı?
Burada sık yapılan yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekiyor.
Bu 37 gemi:
tek bir felakette batmadı.
Aynı gün meydana gelen dev bir fırtınanın kalıntıları değiller.
Gemiler farklı yüzyıllarda ve farklı zamanlarda limanda battı veya terk edildi.
Theodosius Limanı yüzyıllar boyunca kullanıldığı için batıklar zamanla liman dolgusu içerisinde kaldı.
Limanın giderek alüvyon ve sedimentle dolması da ahşap kalıntılarının üzerinin kapanmasına yardımcı oldu.
Bu nedenle aynı kazı alanında:
yüzlerce yıl arayla batmış gemiler üst üste tarih katmanları halinde bulundu.
Gemiler neden çürümedi?
Normal şartlarda denizde veya açık havada kalan ahşap gemiler yüzyıllar içinde tamamen yok olur.
Fakat Yenikapı’daki ortam farklıydı.
Batıkların ahşapları:
suya doymuş, oksijeni sınırlı sediment tabakalarının altında
kalmıştı.
Bu ortam ahşabın tamamen yok olmasını yavaşlattı.
Ancak bu durum başka bir problem yarattı.
Ahşap yüzyıllar boyunca gözeneklerinin içine su çekmişti.
Kazı sırasında dışarı çıkarıldığında kontrolsüz biçimde kurursa:
çekilebilir, çatlayabilir ve şekli bozulabilirdi.
Bu nedenle gemileri bulmak kadar:
korumak da dev bir bilimsel projeye dönüştü.
Bunlar nasıl gemilerdi?
37 batığın hepsi aynı tip değildi.
Aralarında:
ticaret gemileri,
küçük yük tekneleri,
yelkenli gemiler
ve kürekli savaş/ulaşım gemileri yani:
galealar — kadırga tipi uzun gemiler
bulunuyordu.
İstanbul Üniversitesi ekibinin ayrıntılı olarak çalıştığı 27 batığın:
23’ü ticaret gemisi,
4’ü kadırga
olarak sınıflandırıldı. (2)
Farklı araştırma ekiplerinin incelediği toplam koleksiyon içerisinde ise birden fazla erken dönem kadırga örneği bulunuyor.
Bunların önemi çok büyük.
Çünkü Bizans dönemi kadırgalarının fiziksel arkeolojik örnekleri son derece nadirdi.
Yenikapı batıkları:
erken Orta Çağ kürekli savaş gemileri hakkında doğrudan arkeolojik kanıt
sağladı. (5)
Bir liman adeta zamanda donmuştu
Batıkların yanında binlerce başka arkeolojik buluntu da ortaya çıktı.
Seramikler,
amforalar,
taş ve metal eserler,
hayvan kemikleri,
liman yapıları
ve gündelik yaşama ait malzemeler bulundu.
Bunlar yalnızca gemilerin nasıl yapıldığını değil:
Konstantinopolis’in ne yediğini, ne taşıdığını, ne sattığını ve kimlerle ticaret yaptığını
anlamaya yardımcı oldu. (6)
Bu nedenle Yenikapı keşfi:
sadece denizcilik tarihini değil,
Bizans İstanbul’unun ekonomik hayatını da
yeniden inceleme fırsatı verdi.
Gemiler gemi yapım tarihini de değiştirdi
Batıkların en önemli bilimsel sonuçlarından biri gemi inşa teknikleriyle ilgiliydi.
Akdeniz’de antik dönem gemilerinde yaygın yöntemlerden biri:
önce dış kabuğun oluşturulması
ve daha sonra iç iskeletin eklenmesiydi.
Daha sonraki dönemlerde ise giderek:
önce iskelet, sonra kaplama
mantığı yaygınlaştı.
Yenikapı’daki farklı yüzyıllara ait gemiler, bu teknolojik dönüşümü aynı arkeolojik alanda karşılaştırma imkânı verdi. (2)
Bir anlamda 37 gemi:
gemi yapım teknolojisinin altı yüzyıllık evrimini aynı yerde gösteriyordu.
Mesela Yenikapı 20
Batıklardan biri:
YK20 — Yenikapı 20.
Radyokarbon analizleri gemiyi yaklaşık:
MS 687–975
arasına tarihlendirdi.
Korunmuş gövde kısmı:
8,76 metre uzunluğunda
2,25 metre genişliğindeydi.
Araştırmacıların rekonstrüksiyonuna göre orijinal gemi yaklaşık:
10,76 metre
uzunluğundaydı.
Latin yelkeni kullanan küçük bir ticaret gemisiydi. (7)
Bir başka deyişle:
Bugün İstanbul metrosuna binmek için yürüdüğünüz Yenikapı’nın altında bir zamanlar yaklaşık 11 metre uzunluğunda Bizans ticaret tekneleri bulunuyordu.
Gemileri topraktan çıkarmak yeterli değildi
Ahşap parçalar son derece hassastı.
Bu nedenle araştırmacılar önce batıkları bulundukları yerde:
fotoğrafladı,
ölçtü,
çizdi,
üç boyutlu olarak belgeledi
ve her ahşap parçaya kimlik verdi.
Daha sonra gemiler:
parça parça sökülerek
kazı alanından kaldırıldı.
İstanbul Üniversitesi Yenikapı Batıkları Projesi kapsamında çok sayıda batığın belgelenmesi, kaldırılması ve konservasyonu yürütüldü. (3) (4)
Bugün de bu suya doymuş ahşapların konservasyon çalışmaları sürüyor.
37 gemiden 31’inin korumasını İstanbul Üniversitesi üstlendi
İstanbul Üniversitesi’nin Sualtı Kültür Kalıntılarını Koruma ekibi:
31 batığın konservasyon çalışmalarını
üstlendi.
Bunlardan:
27 batık ayrıntılı olarak belgelenip kazı alanından kaldırıldı.
Koruma süreci hızlı bir iş değil.
Yüzyıllarca su altında kalmış bir ahşabı:
“çıkardık, kuruttuk, müzeye koyduk”
şeklinde koruyamazsınız.
Kimyasal ve fiziksel stabilizasyon işlemleri:
yıllar sürebilir.
Peki neden 37 batık bu kadar büyük olay?
Çünkü tek bir kazı alanından böyle büyük bir Orta Çağ gemi koleksiyonu çıkması son derece sıra dışı.
İstanbul Üniversitesi araştırmacıları Yenikapı buluntularını:
tek bir arkeolojik alanda ortaya çıkarılmış en büyük Orta Çağ gemi koleksiyonu
olarak tanımlıyor. (2)
Üstelik aynı alanda:
farklı tarihler,
farklı gemi boyutları,
farklı kullanım amaçları
ve farklı gemi yapım teknikleri bulunuyor.
Bu nedenle araştırmacılar tek tek gemileri değil:
yüzlerce yıllık Akdeniz denizcilik teknolojisini
karşılaştırabiliyor.
Ve bütün bunlar bir metro istasyonu yapılırken bulundu
Hikâyenin belki de en çarpıcı kısmı bu.
Bu keşif klasik anlamda:
“arkeologlar eski bir limanı aramaya gittiler ve buldular”
hikâyesi değil.
Başlangıçta amaç:
İstanbul’un ulaşım altyapısını kurmaktı.
Fakat Yenikapı’daki çalışmalar ilerledikçe proje:
dünyanın en önemli kentsel arkeoloji kazılarından birine
dönüştü.
Bir tren istasyonu açmak için kazılan toprağın altından:
Konstantinopolis’in limanı ve 37 gemilik kayıp filosu çıktı.
Aslında “Marmaray’dan 37 gemi çıktı” demek biraz eksik
Başlıkta:
“Marmaray kazısından 37 gemi çıktı”
demek anlaşılır.
Ama teknik olarak daha doğru ifade:
Marmaray ve Metro projeleri kapsamında Yenikapı’da yürütülen arkeolojik kurtarma kazılarında 37 batık bulundu.
Çünkü kazı alanı Marmaray’ın yanı sıra İstanbul metrosunun Yenikapı aktarma merkezinin çalışmalarını da kapsıyordu.
Bugün Yenikapı’nın altında ne görüyoruz?
Bugün Yenikapı:
metro,
Marmaray
ve şehir içi ulaşım hatlarının kesiştiği dev bir aktarma merkezi.
Her gün binlerce insan burada:
trenden iniyor,
merdivenlerden çıkıyor,
başka bir hatta geçiyor.
Ama yaklaşık 1.500 yıl önce aynı bölge:
Konstantinopolis’in deniz ticaretinin merkezlerinden biriydi.
Gemiler burada yük indiriyor,
mal yüklüyor,
Akdeniz ve Karadeniz arasında dolaşıyordu.
Sonra liman doldu.
Gemiler toprağın altında kaldı.
Şehir üstlerine doğru büyüdü.
Ve yaklaşık bin yıl sonra:
bir metro kazısı onları yeniden gün ışığına çıkardı.
Belki Yenikapı hikâyesinin en etkileyici tarafı da bu:
İstanbul’da bazen yeni bir ulaşım hattı açmak için kazmaya başlıyorsunuz…
ve karşınıza kayıp bir limanla 37 gemi çıkıyor.
Kaynaklar ve Belgeler
(1) İstanbul Üniversitesi — Yenikapı Batıkları / konservasyon araştırmaları
2004–2013 kazıları, Theodosius Limanı, 5.–11. yüzyıla tarihlenen 37 batık ve İstanbul Üniversitesi’nin 31 batık üzerindeki konservasyon çalışmaları.
https://avesis.istanbul.edu.tr/yayin/9ca2fb3a-a699-469e-ae59-28cc830a6eaf/enstrumental-analiz-metotlarinin-suya-doymus-ahsap-konservasyonuna-katkisi-yenikapi-batiklari-ornegi
(2) Ufuk Kocabaş — The Yenikapi Byzantine-Era Shipwrecks
37 batığın aynı alanda bulunan en büyük Orta Çağ gemi koleksiyonlarından birini oluşturması; İstanbul Üniversitesi’nin incelediği 27 geminin 23 ticaret gemisi ve 4 kadırgadan oluşması.
https://avesis.istanbul.edu.tr/yayin/6273a253-05fd-44a1-a8a2-ff8d27e19965/the-yenikapi-byzantine-era-shipwrecks-istanbul-turkey-a-preliminary-report-and-inventory-of-the-27-wrecks-studied-by-istanbul-university
(3) İstanbul Üniversitesi — Geçmişi Yaşatmak: Yenikapı Batıkları
Kazı, belgeleme, kaldırma ve konservasyon süreci.
https://avesis.istanbul.edu.tr/yayin/f8396781-2b9e-49f2-b9a0-a8e93e82eea7/gecmisi-yasatmak-yenikapi-batiklari-keeping-the-past-alivethe-yenikapi-shipwrecks
(4) İstanbul Üniversitesi — Suya doymuş Yenikapı batık ahşaplarının korunması
Batık ahşaplarının neden özel konservasyon gerektirdiğine ilişkin çalışma.
https://avesis.istanbul.edu.tr/yayin/0b5837ec-a894-42c7-929f-a9ff44be6761/suya-doymus-ahsapta-bozulmalarin-arastirilmasi-yenikapi-18-batiginda-on-degerlendirme
(5) Yenikapı kadırgaları / erken Orta Çağ gemiciliği çalışmaları
Yenikapı’da ortaya çıkan Bizans galealarının erken Orta Çağ kadırgalarının doğrudan arkeolojik örneklerini sağlaması.
https://istanbul.academia.edu/UfukKocabas
(6) Sanat Tarihi Dergisi — Marmaray Projesi Kazıları
Yenikapı’da bulunan 37 Bizans gemi/tekne batığının İstanbul’un ticari ve gündelik hayatı hakkındaki önemini ele alan akademik çalışma.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/std/article/375995
(7) Art-Sanat — Yenikapı 20 Batığının İnşa Tekniği ve Karakteristik Özellikleri
Yenikapı kazılarının Marmaray ve Metro projeleri kapsamında yürütülmesi, 37 batık ve YK20’nin ölçüleri, tarihlendirmesi ve rekonstrüksiyonu.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuarts/article/1213527
