Osmanlı Devleti 1854’te ilk büyük dış borcunu aldı. Yirmi yıl sonra borç taksitlerini ödeyemez hâle geldi. Sonuç yalnızca bir borç yapılandırması olmadı. 1881’de imparatorluğun bazı önemli vergi gelirlerini doğrudan yöneten, binlerce çalışanı bulunan ve büyük ölçüde alacaklıları temsil eden Düyûn-ı Umûmiye İdaresi kuruldu.
Kullanılan Kaynaklar ve Görsel Belgeler
Her şey Kırım Savaşı’yla hızlandı
Osmanlı Devleti uzun süre dış borç almaktan kaçındı. Fakat Kırım Savaşı’nın ağır maliyeti bu politikayı değiştirdi.
İlk dış borç anlaşması 1854’te İngiliz ve Fransız finans çevreleriyle yapıldı. Ardından yeni borçlar geldi. Sorun yalnızca borç miktarının artması değildi; sonraki borçların önemli bölümü önceki borçların faiz ve ana para ödemelerini karşılamak için kullanılmaya başladı. TÜBİTAK Ansiklopedi
Bu artık klasik bir borç sarmalıydı:
Yeni borç → eski borcun ödemesi → daha fazla borç → daha yüksek faiz yükü.
1870’lere gelindiğinde devletin bütçe açıkları, savaş giderleri ve uluslararası finans krizleri aynı anda Osmanlı maliyesinin üzerine binmişti.
1875: Para yetmedi
1875 mali yılında bütçe açığı 5 milyon Osmanlı lirasını aşmıştı. Aynı yıl yaklaşık 14 milyon liralık dış borç ana para ve faiz ödemesi yapılması gerekiyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi
6 Ekim 1875’te hükümet radikal bir karar aldı:
Borç taksitlerinin yalnızca yarısı nakit ödenecek, diğer yarısının yerine yeni tahviller verilecekti.
Bu fiilen kısmi temerrüttü.
Durum düzelmedi. Cambridge Üniversitesi’nde yayımlanan araştırmaya göre Osmanlı hükümeti Ekim 1875’te dış borç ödemelerini kısmen askıya aldı ve 1876’da tam temerrüde düştü. Cambridge
Yani devlet artık yabancı tahvil sahiplerine verdiği sözleri yerine getiremiyordu.
Peki alacaklılar ne yaptı?
Başlangıçta taraflar hemen Düyûn-ı Umûmiye’yi kurmadı.
1879’da Osmanlı Bankası ve Galata bankerleriyle yapılan anlaşmada devletin altı önemli gelir kaynağı borçların ödenmesine tahsis edildi:
tuz, tütün, alkollü içki, damga, ipek ve bazı av/balıkçılık gelirleri.
Bunları yönetmek üzere Rüsûm-ı Sitte İdaresi kuruldu.
Fakat bu düzenleme esas olarak iç alacaklıları koruyordu. Avrupalı tahvil sahipleri buna tepki gösterdi. TÜBİTAK Ansiklopedi
Sonunda Osmanlı hükümeti ile yabancı alacaklıların temsilcileri masaya oturdu.
20 Aralık 1881: Muharrem Kararnamesi
Görüşmelerin sonucu 20 Aralık 1881 tarihli Muharrem Kararnamesi oldu.
Burada önemli bir ayrıntı var:
Osmanlı borcunun bir bölümü ciddi şekilde indirildi.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin verdiği rakamlara göre kararname kapsamındaki yaklaşık 219,9 milyon Osmanlı liralık borç 125,3 milyon liraya indirildi. Yani Osmanlı hükümeti borcun önemli bir bölümünü sildirmeyi ve faiz şartlarını yeniden düzenlemeyi başardı. TDV İslâm Ansiklopedisi
Fakat bunun karşılığında çok önemli bir taviz verildi.
Vergileri artık kim toplayacaktı?
Muharrem Kararnamesi ile Düyûn-ı Umûmiye-i Osmaniye Vâridat-ı Muhassasa İdaresi kuruldu.
Bu kurumun görevi, kendisine bırakılan gelirleri toplamak ve elde edilen parayı Osmanlı borçlarının ödenmesine tahsis etmekti.
Başlıca gelirleri arasında:
tuz ve tütün tekelleri, damga vergisi, alkollü içki vergileri, balıkçılık gelirleri ve ipek öşrü bulunuyordu. Bunlara zaman içinde başka gelirler de eklendi. TDV İslâm Ansiklopedisi
Yani mesele artık şu değildi:
“Osmanlı Avrupa’ya borçlu.”
Mesele şuna dönüşmüştü:
“Alacaklılar, borcun ödeneceği bazı Osmanlı gelirlerinin tahsilatını doğrudan denetliyor.”
Bu, mali egemenlik açısından çok ciddi bir değişimdi.
Düyûn-ı Umûmiye yabancı bir hükümet miydi?
Tam olarak değil.
Bu nokta internette sık abartılıyor.
Düyûn-ı Umûmiye hukuken Osmanlı topraklarında ve Osmanlı hükümetinin çıkardığı Muharrem Kararnamesiyle kurulmuştu.
Ancak yönetiminde alacaklıları temsil eden üyeler bulunuyor ve kurum kendisine tahsis edilen gelirlerin toplanmasında geniş bir idarî bağımsızlığa sahip bulunuyordu. Osmanlı hükümetinin bir komiseri idareyi takip edebiliyor olsa da gelir tahsilatı alacaklıların çıkarlarını koruyacak şekilde örgütlenmişti. Sayıştay
Bu nedenle “Osmanlı tamamen yabancılar tarafından yönetilmeye başladı” demek yanlış olur.
Ama:
Devletin bazı önemli gelirlerini kendi maliyesi yerine alacaklıların kontrolündeki bir kurumun toplaması da sıradan bir borç yapılandırması değildi.
Devasa bir teşkilata dönüştü
Düyûn-ı Umûmiye kısa sürede İstanbul’daki küçük bir merkez olmaktan çıktı.
İmparatorluğun birçok vilayetinde şubeler açtı.
TÜBİTAK Ansiklopedisi’ne göre Balkan Savaşları öncesinde 692 müdürlüğü bulunuyordu ve 1912’de 8.931 kişi çalışıyordu. TÜBİTAK Ansiklopedi
Sayıştay tarihçesinde aynı dönem için Osmanlı Maliye Nezâreti’nin yaklaşık 5.472 çalışanı, Düyûn-ı Umûmiye’nin ise 8.931 çalışanı olduğu aktarılıyor. Sayıştay
Rakam tek başına kurumun ulaştığı boyutu gösteriyor:
Borç tahsil etmek için kurulmuş yapı, imparatorluğun kendi maliye teşkilatından daha fazla insan çalıştırabilecek büyüklüğe ulaşmıştı.
Reji ile Düyûn-ı Umûmiye aynı şey değildi
Burada önemli bir ayrım yapalım.
Tütün üreticileriyle yaşanan çatışmalar nedeniyle çok bilinen Reji İdaresi, Düyûn-ı Umûmiye’nin kendisi değildi.
Düyûn-ı Umûmiye, kendisine bırakılan tütün gelirini 1883’te kurulan Osmanlı Tütünleri Reji Şirketi’ne devretti.
Reji tütün üretimini, alımını ve satışını kontrol eden ayrı bir şirketti; Düyûn-ı Umûmiye ise çok daha geniş bir borç ve gelir tahsilat mekanizmasıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi
İkisini aynı kurum gibi anlatmak tarihsel olarak doğru değil.
Osmanlı bundan sonra borç almayı bıraktı mı?
Hayır.
İşin en çarpıcı noktalarından biri de bu.
Düyûn-ı Umûmiye’nin kurulması Osmanlı’nın dış borçlanmasını sona erdirmedi.
Tam tersine, Avrupa sermayesi açısından artık bazı gelirlerin geri ödeme için güvence altına alınmış olması Osmanlı tahvillerini yeniden daha güvenilir hâle getirdi.
Yani kurum bir taraftan Osmanlı’nın mali egemenliğini daraltırken diğer taraftan devletin uluslararası finans piyasalarına yeniden erişmesini kolaylaştırdı.
Bu nedenle Düyûn-ı Umûmiye’yi yalnızca “Avrupa Osmanlı’nın parasına el koydu” cümlesiyle anlatmak eksik kalıyor.
Gerçek tablo daha karmaşık:
Osmanlı borcun büyük bölümünü yeniden yapılandırdı ve indirim aldı; karşılığında bazı stratejik gelirlerinin tahsilat kontrolünü alacaklılara bıraktı.
Sonunda ne oldu?
Osmanlı İmparatorluğu yıkıldığında borçlar ortadan kaybolmadı.
Cumhuriyet döneminde Osmanlı borçlarının hangi devletlere ve hangi oranlarda dağıtılacağı Lozan sonrasında uzun müzakerelere konu oldu.
Düyûn-ı Umûmiye ise Osmanlı mali tarihinin belki de en görünür sembolü olarak kaldı:
Borç yalnızca para meselesi değildir.
Bir devlet geri ödeme gücünü kaybettiğinde konu bir noktadan sonra egemenlik meselesine dönüşebilir.
Osmanlı’nın yaşadığı tam olarak buydu.
Kaynaklar
TÜBİTAK Ansiklopedisi — Düyûn-ı Umûmiye
Kaynağı aç
TDV İslâm Ansiklopedisi — Düyûn-ı Umûmiyye
Kaynağı aç
Cambridge University Press — The Ottoman default, 1875–1881
Akademik çalışmayı aç
Sayıştay — Kuruluşundan Cumhuriyete Sayıştay Tarihi
PDF kaynağını aç
Görsel Belgeler
