Limitless filmindeki NZT-48 tamamen kurgu. Tek bir hapla hafızayı, dikkati, öğrenme hızını ve problem çözme yeteneğini olağanüstü seviyelere çıkaran böyle bir ilaç yok.
Fakat filmin dayandığı fikir o kadar da hayal ürünü değil.
İnsanlık, kimya yoluyla zihinsel performansı artırmanın yollarını yüz yılı aşkın süredir araştırıyor. Üstelik bu hikâyenin içinde Freud’dan II. Dünya Savaşı askerlerine, üniversite öğrencilerinden dünyanın en üretken matematikçilerinden birine kadar oldukça sıra dışı isimler var.
Videoda Kullanılan Kaynaklar, Belgeler ve Görseller
Freud ve kokain: Zihni kimyayla değiştirme fikri
1884 yılında Sigmund Freud, “Über Coca” adlı çalışmasını yayımladı. Freud kokainin insan üzerindeki uyarıcı etkileriyle ilgileniyor; açlık, susuzluk, yorgunluk ve uyku üzerindeki etkilerini inceliyordu. (1)
Üstelik yalnızca başkalarının gözlemlerini aktarmadı. Kokaini kendisi de kullandı ve etkilerini kişisel deneyimleri üzerinden değerlendirdi.
Bugünden baktığımızda bunun ciddi risklerini biliyoruz. Ancak 19. yüzyılın sonunda kokainin bağımlılık potansiyeli ve uzun vadeli zararları bugünkü açıklığıyla anlaşılmış değildi.
Dolayısıyla Freud’un çalışmasını bir “zekâ hapı deneyi” olarak tanımlamak doğru olmaz.
Ama ortaya çıkan düşünce önemliydi:
İnsan zihninin çalışma biçimi kimyasal maddelerle değiştirilebiliyordu.
1929: Gordon Alles amfetamini kendi üzerinde deniyor
Bir sonraki önemli adım 1929’da geldi.
Kimyager ve farmakolog Gordon Alles, ephedrine alternatif olabilecek maddeler üzerinde çalışırken amfetaminin güçlü fizyolojik etkilerini ortaya koydu. Alles maddenin etkilerini kendi üzerinde de test etti ve aynı yıl ilk klinik sonuçlarını yayımladı. (2)
Birkaç yıl içinde amfetamin ticari bir ürüne dönüşmeye başladı.
Smith, Kline & French şirketi 1930’larda Benzedrine markasını piyasaya sürdü. Başlangıçta inhaler biçiminde kullanılan madde daha sonra tablet olarak da satıldı ve çeşitli tıbbi durumlarda kullanılmaya başlandı. (2)
Fakat insanların fark ettiği başka bir etkisi vardı:
Uyku ihtiyacını bastırabiliyor ve insanları uzun süre uyanık tutabiliyordu.
Nobel ödüllü farmakolog Julius Axelrod, yıllar sonra verdiği NIH sözlü tarih görüşmesinde öğrencilerin ve uzun yol sürücülerinin uyanık kalmak amacıyla bu tür uyarıcıları kullandığını anlatıyordu. (3)
Böylece ilaç yalnızca tıbbi bir araç olmaktan çıkıp bir tür performans artırıcı olarak da görülmeye başladı.
Sonra işin içine ordular girdi
II. Dünya Savaşı başlayınca mesele çok daha büyük bir ölçeğe taşındı.
Uzun bombardıman görevleri, gece uçuşları ve günler süren askeri operasyonlarda en büyük sorunlardan biri basitti:
İnsan yoruluyordu.
İngiliz ve Amerikan orduları bu sorunun çözümünde amfetamine başvurdu.
Tıp tarihçisi Nicolas Rasmussen’in araştırmasına göre amfetamin, II. Dünya Savaşı sırasında hem İngiliz hem de Amerikan orduları tarafından kullanıldı. (4)
İlginç olan ise bilimsel deneylerin, amfetaminin yorgun askerlerin fiziksel ve zihinsel performansını artırdığı konusunda sanıldığı kadar güçlü kanıt üretmemiş olmasıydı.
Buna rağmen askerler üzerindeki başka etkiler dikkat çekiyordu: uyanıklık, özgüven, ruh hâli ve saldırganlık gibi özelliklerde değişiklikler görülüyordu. (4)
Yani insanlığın “performans hapı” arayışı artık laboratuvardan çıkmış, savaş alanına ulaşmıştı.
Matematikçi Paul Erdős’ün sıra dışı deneyi
Bu hikâyenin belki de en ilginç karakterlerinden biri matematikçi Paul Erdős.
Erdős 20. yüzyılın en üretken matematikçilerinden biriydi ve yaşamının ilerleyen dönemlerinde amfetamin kullanıyordu.
1979’da yakın arkadaşı ve matematikçi Ronald Graham bundan endişelenerek Erdős ile 500 dolarlık bir iddiaya girdi:
Bir ay boyunca amfetamin kullanmayacaktı.
Erdős kabul etti.
Ve gerçekten de 30 gün boyunca bıraktı.
Paul Hoffman’ın The Man Who Loved Only Numbers adlı Erdős biyografisinde aktardığına göre, Erdős bir ayın sonunda bahsi kazandı; ancak çalışma kapasitesinin ciddi biçimde düştüğünü düşündüğünü söyledi. (5)
Hatta Graham’a, bu deney yüzünden “matematiği bir ay geriye götürdüğünü” söylediği aktarılır.
Ardından yeniden kullanmaya başladı.
Fakat burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:
Bu olay bilimsel bir deney değildi.
Kontrol grubu yoktu, körleme yoktu, objektif bilişsel ölçüm yoktu. Dolayısıyla Erdős’ün deneyimi amfetaminin zekâyı artırdığının kanıtı sayılamaz.
Ama hikâye çok önemli bir soruyu ortaya çıkarıyor:
Bir insan daha uzun süre çalışabiliyorsa, daha fazla üretebiliyorsa ve daha uzun süre odaklanabiliyorsa gerçekten daha mı zeki olmuştur?
Modern “zekâ ilaçları” ne kadar başarılı?
Bugün bu tartışmanın merkezinde artık kokain veya Benzedrine yok.
Modafinil ve methylphenidate gibi maddelerin sağlıklı insanlarda bilişsel performansı artırıp artırmadığı konusunda çok sayıda araştırma bulunuyor.
2020 yılında yayımlanan kapsamlı bir meta-analiz, 47 çalışmayı inceleyerek modafinil, methylphenidate ve d-amphetamine’in sağlıklı ve uykusuz bırakılmamış yetişkinler üzerindeki bilişsel etkilerini karşılaştırdı. (6)
Sonuçlar Limitless’tan oldukça uzaktı.
Modafinil ve methylphenidate bazı bilişsel alanlarda küçük iyileşmeler gösterebiliyordu. Ancak etkiler sınırlıydı ve bütün bilişsel yeteneklere yayılmıyordu.
D-amphetamine içinse çalışmada genel bir bilişsel performans artışı gösterilemedi. (6)
2019’da modafinil üzerine yapılan başka bir meta-analiz de benzer bir tablo ortaya koydu: plaseboya kıyasla genel bilişsel avantaj küçüktü. (7)
Kısacası elimizde bazı işlevleri etkileyebilen ilaçlar var.
Ama:
Daha uyanık olmak = daha zeki olmak değil.
Daha uzun süre odaklanmak = IQ’nun yükselmesi değil.
Daha fazla çalışmak = beynin bütün bilişsel kapasitesinin artması değil.
Neden gerçek NZT yapmak bu kadar zor?
Çünkü beynimiz tek bir düğmeyle çalışan bir makine değil.
Dikkat, motivasyon, hafıza, çalışma belleği, yaratıcılık, öğrenme, dürtü kontrolü ve problem çözme birbirinden farklı fakat birbiriyle bağlantılı sistemlerden oluşuyor.
Dopamin, noradrenalin, glutamat, asetilkolin, serotonin ve GABA gibi birçok nörotransmitter sistemi aynı anda devrede.
Bir sistemi güçlendirdiğinizde diğerini bozabilirsiniz.
Hatta “daha fazla” her zaman “daha iyi” anlamına gelmez.
Örneğin modafinil üzerine yapılan sistematik bir incelemede bazı bilişsel görevlerde olumlu sonuçlar bulunurken, bazı çalışmalarda diverjan yaratıcı düşünmede bozulma bildirilmişti. (8)
Bu bize çok önemli bir şeyi gösteriyor:
Beyinde bütün düğmeleri sonuna kadar açmak muhtemelen çözüm değil.
Peki hepsinin işe yarayan taraflarını tek molekülde birleştirebilirsek?
İşte Limitless fikrinin bilimsel açıdan gerçekten ilginç olduğu nokta burası.
Teorik olarak bir molekül düşünelim.
Uyanıklığı artırıyor.
Dikkati güçlendiriyor.
Çalışma belleğini iyileştiriyor.
Öğrenmeyi hızlandırıyor.
Motivasyonu artırıyor.
Uzun süreli hafızayı güçlendiriyor.
Ama bütün bunları bağımlılık, uykusuzluk, anksiyete, kardiyovasküler sorunlar veya başka ciddi yan etkiler oluşturmadan yapıyor.
Bugün böyle bir molekülümüz yok.
Dahası mevcut araştırmalar, elimizdeki “bilişsel artırıcıların” sağlıklı insanlarda yarattığı etkinin popüler kültürde düşünüldüğünden çok daha mütevazı olduğunu gösteriyor. (6) (7) (8)
Ama bu, gelecekte daha etkili ilaçların geliştirilemeyeceği anlamına da gelmiyor.
Bir asır önce insanın saatlerce uyanık kalmasını sağlayabilecek sentetik uyarıcılar bile yeniydi.
Bugün beynin reseptörlerini, nörotransmitter sistemlerini ve moleküler mekanizmalarını çok daha ayrıntılı biçimde inceleyebiliyoruz.
Belki gerçek NZT hiçbir zaman yapılamayacak.
Belki de sorun tek bir molekülle çözülemeyecek.
Ama yüz yılı aşkın araştırmanın gösterdiği bir şey var:
Uyanıklığı artırabiliyoruz.
Odaklanmayı değiştirebiliyoruz.
Bazı bilişsel süreçleri kimyasal olarak etkileyebiliyoruz.
Henüz yapamadığımız şey ise bütün bunları bir araya getirip sağlıklı bir insanın genel zihinsel kapasitesini dramatik biçimde yükseltmek.
Ve belki asıl soru bilimsel değil.
Bir gün gerçekten başarılırsa…
Önünüze küçük beyaz bir hap konduğunu düşünün.
Hafızanızı güçlendirecek.
Daha hızlı öğreneceksiniz.
Daha uzun süre odaklanacaksınız.
Daha hızlı düşüneceksiniz.
Ve size bunun güvenli olduğu söylenecek.
Peki bir gün gerçek NZT yapılırsa?
Siz kullanır mıydınız?
Kaynaklar ve İleri Okuma
[1] Sigmund Freud — Über Coca (1884). Freud’un kokain üzerine yayımladığı özgün çalışma ve bibliyografik kayıt. Freud Edition
Freud Edition – Über Coca
[2] Nicolas Rasmussen — “America’s First Amphetamine Epidemic 1929–1971: A Quantitative and Qualitative Retrospective With Implications for the Present”, American Journal of Public Health (2008). Gordon Alles’in 1929 çalışmaları, amphetaminin klinik gelişimi ve Benzedrine’in yükselişi için tarihsel inceleme. PubMed Central (PMC)
PubMed Central – Tam Metin
[3] NIH Office of History — Julius Axelrod Oral History (2003). Axelrod’un amphetamin, Gordon Alles ve öğrenciler/uzun yol sürücülerinin uyanık kalmak amacıyla kullanımı hakkındaki sözlü tarih kaydı. Tarih
NIH – Julius Axelrod Oral History
[4] Nicolas Rasmussen — “Medical Science and the Military: The Allies’ Use of Amphetamine during World War II”, Journal of Interdisciplinary History 42(2), 2011, s.205–233. İngiliz ve Amerikan ordularının II. Dünya Savaşı’ndaki amphetamin kullanımı üzerine akademik tarih çalışması. PubMed
PubMed – Rasmussen 2011
[5] Paul Hoffman — The Man Who Loved Only Numbers: The Story of Paul Erdős and the Search for Mathematical Truth (1998). Erdős’ün Ronald Graham ile yaptığı 500 dolarlık, bir aylık amphetamin bırakma iddiasının temel biyografik kaynaklarından biri. Bu bölüm biyografik anekdot olarak değerlendirilmelidir; kontrollü bilimsel deney değildir. NoZDR
[6] Roberts, C. A. ve ark. — “How effective are pharmaceuticals for cognitive enhancement in healthy adults? A series of meta-analyses of cognitive performance during acute administration of modafinil, methylphenidate and D-amphetamine”, European Neuropsychopharmacology 38 (2020), 40–62. 47 çalışmayı kapsayan meta-analiz. PubMed
PubMed – Roberts et al. 2020
[7] Kredlow, M. A. ve ark. — “The Efficacy of Modafinil as a Cognitive Enhancer: A Systematic Review and Meta-Analysis” (2019). Sağlıklı/uykusuz bırakılmamış yetişkinlerde modafinilin genel bilişsel etkisinin sınırlı olduğunu gösteren meta-analiz. PubMed
PubMed – Modafinil Meta-Analysis
[8] Battleday, R. M. & Brem, A-K. — “Modafinil for cognitive neuroenhancement in healthy non-sleep-deprived subjects: A systematic review”, European Neuropsychopharmacology 25(11), 2015, 1865–1881. Modafinilin dikkat, yürütücü işlevler, öğrenme ve yaratıcılık üzerindeki farklı etkilerini inceleyen sistematik derleme. PubMed
PubMed – Battleday & Brem 2015
Not: Yazıda adı geçen reçeteli veya kontrollü maddeler, tarihsel ve bilimsel bağlamda ele alınmıştır. Bilişsel performans amacıyla tıbbi gözetim dışında kullanımları önerilmemektedir.
