16. yüzyılın başında Avrupa’da para karşılığında endüljans belgeleri dağıtılıyordu. İnsanlara günahlarının cezasının hafifletilebileceği, hatta ölmüş yakınlarının Araf’tan kurtulabileceği anlatılıyordu. Martin Luther bu sisteme karşı çıktığında, tartışma kısa sürede Avrupa’yı bölecek Reform hareketinin kıvılcımına dönüştü.
Önce bir düzeltme: Luther cehennemi satın almadı
Başlıktaki ifade bilinçli bir paradoks.
Çünkü endüljansların resmî teolojik anlamı “cehennemden kurtuluş satın almak” değildi. Katolik öğretisinde endüljans, bağışlanmış günahların ardından kalan dünyevî veya geçici cezanın azaltılmasıyla ilgiliydi.
Fakat 1500’lerin başında uygulamanın halka sunuluş biçimi çok daha kaba bir ticarete dönüşebiliyordu. Özellikle ölmüş yakınların Araf’taki cezalarının para karşılığında azaltılabileceği düşüncesi yaygınlaştı. Luther’in itirazının merkezinde de bu vardı. luther.de
Johann Tetzel sahneye çıkıyor
1517’de Dominiken rahip Johann Tetzel, Almanya’da endüljans kampanyasının en tanınmış isimlerinden biri hâline geldi.
Toplanan paranın bir bölümü Roma’daki Aziz Petrus Bazilikası’nın inşasına, bir bölümü ise Mainz Başpiskoposu Albrecht’in mali yükümlülüklerinin karşılanmasına gidiyordu. Finansman düzeninde Fugger bankerlerinin de rolü bulunuyordu. Ansiklopedim.com
Tetzel’e atfedilen meşhur satış sloganının özeti şuydu:
Para sandığa düştüğünde, ruh Araf’tan kurtulur.
Luther tam da bu düşünceye karşı çıktı. 95 Tez’in 28. maddesinde paranın sandıkta çınlamasının ancak açgözlülüğü artırabileceğini, bir ruhun kurtuluşunun ise Tanrı’nın iradesine bağlı olduğunu yazdı. luther.de
Luther neden öfkelendi?
Luther, Wittenberg’de rahip ve ilahiyat profesörüydü.
Bazı cemaat üyelerinin günah çıkarma yerine çevre şehirlerde endüljans belgeleri satın almaya gittiğini gördü. İnsanların ellerindeki kâğıdın kendilerine veya ölmüş yakınlarına kurtuluş garantisi verdiğine inanmaları onu özellikle rahatsız etti. luther.de
95 Tez’in 32. maddesinde oldukça sert bir ifade kullandı:
Endüljans mektubuna güvenerek kurtuluşundan emin olanların ciddi bir yanılgı içinde olduğunu savundu. 35. tezde ise Araf’taki ruhları kurtarmak için para ödeyen kişinin pişmanlığa ihtiyacı olmadığını öğretenleri eleştirdi. luther.de
Yani Luther’in temel sorusu aslında şuydu:
Kurtuluş gerçekten parayla satın alınabiliyorsa tövbenin, imanın ve Tanrı’nın lütfunun anlamı neydi?
31 Ekim 1517
Luther, 31 Ekim 1517’de Mainz Başpiskoposu Albrecht’e bir mektup gönderdi ve yanına endüljans uygulamalarını tartışmaya açan 95 Tez’i ekledi.
Tezlerin Wittenberg Şato Kilisesi’nin kapısına çivilendiğine dair meşhur sahne ise tarihçiler arasında kesin kabul görmüyor. Luther araştırmalarıyla bilinen kaynaklardan biri, kapıya çivileme anlatısının daha sonraki bir gelenek olabileceğini özellikle belirtiyor. luther.de
Ama kapıya çivilenmiş olsun ya da olmasın, asıl önemli olan başka bir şeydi:
Metin basıldı.
Çoğaltıldı.
Almancaya çevrildi.
Ve birkaç ay içinde Almanya’nın dışına yayıldı. HISTORY
Sonuç beklenenden çok daha büyük oldu
Luther başlangıçta yeni bir mezhep kurmaya çalışmıyordu. 95 Tez esas olarak endüljans uygulaması üzerine akademik bir tartışma çağrısıydı.
Fakat tartışma kısa sürede:
Papa’nın yetkisi, kilisenin otoritesi, günahların bağışlanması, iman ve kurtuluş
gibi çok daha temel konulara yayıldı.
1521’de Luther aforoz edildi. HISTORY
Ve endüljans tartışması sonunda Avrupa tarihinin en büyük dinî ve siyasi dönüşümlerinden biri olan Protestan Reformasyonu’nun başlangıç noktalarından biri hâline geldi.
Belki de olayın en çarpıcı tarafı burada:
Bir kâğıdın para karşılığında insanı Araf’tan kurtarıp kurtaramayacağı tartışması, sonunda Avrupa’nın dinî düzenini değiştirdi.
Kaynaklar
Martin Luther — 95 Theses
https://www.luther.de/en/95thesen.html
Luther.de — 95 Theses and Their Results
https://www.luther.de/en/anschlag.html
Fordham University — 95 Theses, Latin original
https://origin.web.fordham.edu/halsall/source/95theses-latin.asp
History — Martin Luther and the 95 Theses
https://www.history.com/articles/martin-luther-and-the-95-theses
Encyclopedia.com — Martin Luther
https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/protestant-christianity-biographies/martin-luther
