1626’da İzmir’de doğan Sabetay Sevi, genç yaşta Kabala’ya yöneldi ve kendisinin Yahudilerin beklediği Mesih olduğuna inanmaya başladı. 1665’te Gazzeli Nathan’ın onu Mesih ilan etmesiyle hareket Osmanlı sınırlarını aştı; Amsterdam’dan Yemen’e kadar Yahudi cemaatlerinde büyük heyecan yarattı. Fakat 1666’da Osmanlı yönetiminin karşısına çıkarıldığında her şey değişti: Sabetay Sevi İslam’ı kabul ederek Aziz Mehmed adını aldı. Mesihliğine inananların bir kısmı onu terk etti, bir kısmı ise peşinden giderek daha sonra “Dönme” veya “Sabetayist” olarak anılacak topluluğun temelini oluşturdu. (1) (2)
Videoda Kullanılan Kaynaklar, Belgeler ve Görseller
Her şey 1626’da İzmir’de başladı
Sabetay Sevi, 1626 yılında Osmanlı İzmir’inde Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.
İzmir o dönemde Akdeniz’in önemli ticaret merkezlerinden biriydi ve ciddi bir Yahudi nüfusa sahipti.
Genç Sabetay dinî eğitim aldı; İzmir’in tanınmış hahamlarından Yosef Escapa’nın öğrencileri arasında yer aldı ve yaklaşık 18 yaşında hahamlık icazeti aldı. (1)
Ancak klasik hahamlık yapmak yerine ilgisini:
Kabala’ya, mistisizme ve Mesih düşüncesine
yöneltti.
Yahudiler neden bir Mesih bekliyordu?
Sabetay Sevi’nin ortaya çıktığı dönem tesadüf değildi.
Avrupa’daki Yahudi toplulukları uzun süredir sürgünler, katliamlar ve baskılar yaşamıştı.
1492’de İspanya’dan kovulan Yahudilerin önemli bir bölümü Osmanlı topraklarına yerleşmişti.
1648’den itibaren Doğu Avrupa’da yaşanan büyük şiddet dalgası da Yahudi cemaatleri üzerinde derin bir travma yaratmıştı.
Böyle dönemlerde:
“Kurtarıcı Mesih yakında gelecek”
inancı çok daha güçlü hâle gelebiliyordu. (3)
Sabetay Sevi işte böyle bir ortamda ortaya çıktı.
İlk kez 1648’de Mesih olduğunu ilan etti
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sabetay, 1648’de İzmir’de mesihliğini ilan etti. (1)
Ancak bu ilk iddia onu hemen büyük bir lider haline getirmedi.
Tam tersine.
İzmir’deki bazı Yahudi din adamları davranışlarından rahatsız oldu ve Sabetay şehirden uzaklaştırıldı.
Bunun ardından hayatının önemli bölümü seyahatlerle geçti.
Selanik, İstanbul, Halep, Kudüs ve Kahire gibi şehirlerde bulundu.
Fakat asıl kırılma:
1665’te Gazze’de yaşandı.
Gazzeli Nathan ortaya çıktı
Sabetay Sevi’nin hayatındaki en önemli kişilerden biri Nathan of Gaza — Gazzeli Nathan oldu.
Nathan genç fakat etkili bir Kabala mistiğiydi.
1665 yılında Sabetay’ın gerçekten beklenen Mesih olduğunu ilan etti ve kendisini onun peygamberi gibi konumlandırdı. (1) (3)
Bu noktadan sonra Sabetay’ın hareketi yerel bir mistik çevreden çıkıp uluslararası bir harekete dönüştü.
Nathan mektuplar gönderdi.
Haber tüccarlar ve hahamlar aracılığıyla yayıldı.
Ve kısa sürede:
İzmir’den Amsterdam’a,
Selanik’ten Venedik’e,
Yemen’den Fas’a
kadar Yahudi cemaatlerinde Sabetay Sevi konuşulmaya başladı. (1)
İnsanlar gerçekten onun Mesih olduğuna inandı
Bugünden bakınca olay basit bir sahte Mesih hikâyesi gibi görünebilir.
Fakat 1665–1666’da durum çok daha ciddiydi.
Hareket o kadar büyüdü ki bazı Avrupa Yahudileri mallarını satmaya, Kudüs’e gitmek için hazırlık yapmaya başladı. (3)
Mektuplarda yaklaşan kurtuluş anlatılıyor, Mesih çağının başladığı söyleniyordu.
Üstelik 1666 yılı, bazı Hıristiyan mistik çevreleri açısından da kıyamet ve Mesih beklentileriyle ilişkilendiriliyordu.
Bu yüzden Sabetay Sevi yalnızca Yahudi dünyasında değil:
Avrupa’da da haber olmuştu.
İzmir’de cemaat ikiye bölündü
1665 sonbaharında Sabetay İzmir’e döndüğünde artık sıradan bir mistik değildi.
Binlerce kişinin konuştuğu bir figürdü.
İzmir Yahudi cemaatinin bir bölümü onu Mesih olarak kabul etti.
Başhaham Haim Benveniste ve başka din adamları ise karşı çıktı.
Gerilim zaman zaman fiziksel çatışmaya kadar yükseldi.
Sabetay ve taraftarlarının bir sinagoga zorla girdikleri, Sabetay’ın burada kürsüye çıkarak vaaz verdiği ve geleneksel bazı dinî yasakları açıkça ihlal ettiği aktarılıyor. (1)
Bu davranışların arkasında Sabetay’ın temel iddiası vardı:
Mesih çağı başladıysa eski düzen de değişebilirdi.
Sonra İstanbul’a doğru yola çıktı
1666 başında Sabetay Sevi İstanbul’a hareket etti.
Taraftarları için beklenti büyüktü.
Mesih artık dünyanın en güçlü hükümdarlarından biri olan Osmanlı padişahının başkentine gidiyordu.
Fakat beklenen olmadı.
Sabetay İstanbul’a ulaştığında Osmanlı makamları tarafından:
tutuklandı.
Bir süre sonra Çanakkale Boğazı çevresindeki bir kalede gözetim altında tutuldu.
İlginç biçimde hapsedilmesi hareketi bitirmedi.
Tam tersine.
Onu ziyaret etmek isteyen taraftarlar bölgeye gelmeye devam etti.
Mesih hareketi giderek büyüdü.
Osmanlı yönetimi için mesele artık din değildi
Osmanlı yönetimi başlangıçta Sabetay Sevi’nin teolojik iddialarına doğrudan müdahale etmedi.
Yahudi cemaatinin kendi içindeki dinî tartışmalar genellikle cemaat yönetiminin alanıydı.
Fakat Sabetay hareketi:
toplumsal huzursuzluk yaratmaya,
uluslararası ölçekte yayılmaya
ve büyük kalabalıkları harekete geçirmeye
başladığında mesele siyasî ve güvenlik boyutu kazandı. (1)
Sonunda Sabetay:
Edirne’ye getirildi.
17 Eylül 1666: Her şey değişti
TDV’de aktarılan kronolojiye göre Sabetay Sevi 17 Eylül 1666’da Edirne’de sorgulandı. (1)
Sorgulamada dönemin önde gelen din ve devlet adamları bulunuyordu.
Sonuçta Sabetay’dan:
İslam’ı kabul etmesi istendi.
Popüler anlatıda bu olay genellikle:
“Ya Müslüman ol ya öl.”
şeklinde aktarılır.
Bazı tarihsel kaynaklar gerçekten ölüm veya ağır ceza ihtimalinin Sabetay’ın kararında belirleyici olduğunu belirtir. Ancak bugün internette anlatılan, Sabetay’ın mucize göstermesi için okçuların karşısına çıkarılacağı gibi dramatik ayrıntıların tamamı aynı derecede sağlam belgelenmiş değildir. (1) (3)
Kesin olarak bildiğimiz sonuç şu:
Sabetay Sevi İslam’ı kabul etti.
Mesih bir anda Aziz Mehmed oldu
Sabetay Müslüman olduktan sonra:
Aziz Mehmed
adını aldı. (1)
Osmanlı yönetimi tarafından kendisine bir görev ve maaş da verildi.
Dışarıda kendisinin büyük bir zafer kazanmasını bekleyen taraftarları ise karşılarında artık sarık takmış Müslüman bir Sabetay gördü.
Bu görüntü hareket üzerinde büyük bir şok yarattı.
Çünkü yüz binlerce kişiye yayılan anlatının merkezindeki kişi:
kendi dinini değiştirmişti.
Taraftarlarının çoğu onu terk etti
Sabetay’ın İslam’a geçmesiyle takipçilerinin önemli bölümü:
“Demek ki Mesih değilmiş.”
diyerek hareketten ayrıldı.
Ancak herkes aynı sonuca varmadı.
Bazı takipçileri şu düşünceyi geliştirdi:
Mesih hata yapamaz.
Öyleyse onun İslam’a geçmesi de Tanrısal planın bir parçası olmalıydı.
Gazzeli Nathan da Sabetay’ın din değiştirmesini Mesihlik görevinin yeni bir aşaması şeklinde yorumlamaya devam etti. (2)
İşte bu düşünce Sabatayizmin hayatta kalmasını sağladı.
Bazı takipçileri de Müslüman oldu
Sabetay’ı izleyen küçük bir grup zaman içerisinde İslam’ı kabul etti.
Fakat kendi içlerinde Sabetay’ın Mesih olduğuna ilişkin özel inançlarını sürdürdüler.
Bu topluluk daha sonra Osmanlı toplumunda:
Dönmeler, Avdetîler veya Sabetayistler
gibi isimlerle anılacaktı. (2)
Özellikle Selanik, ilerleyen dönemlerde Sabetayist cemaatin en önemli merkezlerinden biri haline geldi.
Topluluk daha sonra:
Yakubîler, Karakaşlar ve Kapancılar
olarak üç ana kola ayrıldı. (1) (2)
Fakat Sabetay’ın hikâyesi 1666’da bitmedi
Sabetay Sevi Müslüman olduktan sonra tamamen eski hayatından kopmadı.
Yahudi çevreleriyle ilişkisini sürdürdü.
TDV’ye göre zaman içerisinde Kabala ile bazı tasavvufî düşünceleri bir araya getiren yeni bir teolojik yorum geliştirmeye başladı. (1)
Bu ikili hayat Osmanlı makamlarının da dikkatini çekti.
Sonunda Sabetay merkezden uzaklaştırıldı.
Hayatının son yıllarını Balkanlar’da geçirdi.
1676’da öldü
Sabetay Sevi 1676 yılında hayatını kaybetti.
Ölüm yerinin bugünkü Karadağ sınırlarındaki Ülgün/Ulcinj olduğu yaygın biçimde kabul ediliyor. (1) (3)
Fakat Mesih olduğuna inanmaya devam eden bazı takipçileri:
öldüğüne bile inanmadı.
Onun geri döneceğine ilişkin inançlar ortaya çıktı.
Böylece Sabetay hareketi kurucusunun ölümünden sonra da varlığını sürdürdü.
Peki gerçekten “Dönmeleri Sabetay Sevi kurdu” diyebilir miyiz?
Temel olarak evet, fakat biraz açıklamak gerekiyor.
1666’daki dönüşümün hemen ardından bugünkü anlamıyla organize ve tek biçimli bir “Dönme cemaati” bir gecede ortaya çıkmadı.
Sabetay’ı takip eden Müslümanlaşmış çevreler zaman içerisinde örgütlendi, kendi aile ve ibadet geleneklerini oluşturdu ve özellikle Selanik’te ayrı bir toplumsal yapı haline geldi. (2)
Dolayısıyla Sabetay Sevi:
hareketin kurucu figürüydü.
Ancak cemaatin sonraki biçimi ölümünden sonraki yıllarda gelişti.
Ve burada tarih komplo teorisine dönüşüyor
Sabetay Sevi ve Dönmeler konusu Türkiye’de zaman içerisinde çok sayıda komplo teorisinin merkezine yerleşti.
Siyasetçilerden iş insanlarına, sanatçılardan Cumhuriyet tarihindeki isimlere kadar pek çok kişiye hiçbir sağlam belge olmadan:
“Sabetayist”
etiketi yapıştırıldı.
Tarihsel olarak Sabatayist bir cemaatin varlığı gerçektir.
Selanik’te örgütlenmeleri, kendi topluluk yapılarını geliştirmeleri ve mübadeleden sonra Türkiye’ye gelen mensuplarının bulunması da belgelenebilir. (1) (2)
Fakat buradan hareketle modern Türkiye’deki her önemli olayın arkasında gizli bir Sabatayist ağ bulunduğunu söylemek:
tarih değil, kanıtsız komplo teorisidir.
Gerçek hikâye zaten yeterince sıra dışı.
1626’da İzmir’de doğan bir Yahudi mistik…
Kendisini Mesih ilan ediyor.
Hareketi üç kıtaya yayılıyor.
Binlerce insan dünyanın değişeceğine inanıyor.
Sonra Osmanlı yönetiminin karşısına çıkarılıyor.
Ve 1666’da:
Mesih olduğunu söyleyen adam Müslüman olup Aziz Mehmed adını alıyor.
Fakat en şaşırtıcı kısmı belki de bu değil.
Çünkü bazı takipçileri için:
bu bile onun Mesih olmadığına kanıt olmuyor.
Kaynaklar ve Belgeler
(1) TDV İslâm Ansiklopedisi — Sabatay Sevi
Doğumu, Kabala eğitimi, 1648’deki ilk Mesih iddiası, Gazzeli Nathan, İzmir olayları, Osmanlı tarafından sorgulanması, 1666’da Müslüman oluşu ve sonraki hayatı. TDV İslâm Ansiklopedisi
https://islamansiklopedisi.org.tr/sabatay-sevi
(2) TDV İslâm Ansiklopedisi — Dönme
Sabetay Sevi sonrasında oluşan cemaat, din değiştiren takipçileri ve hareketin sonraki gelişimi. TDV İslâm Ansiklopedisi
https://islamansiklopedisi.org.tr/donme
(3) Encyclopedia of the Early Modern World — Shabbetai Tzevi (1626–1676)
1665’te hareketin uluslararası yayılışı, 1666’daki tutuklanma ve Edirne sorgulaması, din değiştirmesi ve sonraki sürgünü. Ansiklopedim.com
https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/shabbetai-tzevi-also-sabbatai-sevi-zevi-or-zebi-1626-1676
(4) Jewish Encyclopedia — Shabbethai Ẓebi b. Mordecai
Dönemin Yahudi cemaatleri, takipçileri, 1666 krizi ve İslam’a geçişine ilişkin ayrıntılı tarihsel biyografi. Yahudi Ansiklopedisi
https://jewishencyclopedia.com/articles/13480-shabbethai-zebi-b-mordecai
(5) Dini Araştırmalar — Sabetayist Ermişler
Sabetay Sevi ve Sabetayizm üzerine modern akademik literatürün değerlendirilmesi. dergipark.org.tr
https://dergipark.org.tr/tr/pub/da/article/634884
